Donate

Vedh Pune Report By Deepa Deshmukh

पुणे वेध, झपाटलेपण ते जाणतेपण २९ आणण ३० सप्टेंबर २०१८. DEEPA DESHMUKH·WEDNESDAY, OCTOBER 3, 20181 Read पुणे वेध, झपाटलेपण ते जाणतेपण २९ आणण ३० सप्टेंबर २०१८.
डॉ. आनंद नाडकणी यांच्या संकल्पनेतून साकार झालेला वेध हा उपक्रम महाराष्ट्रातल्या १० शहरांमधून संपन्न होतो. ‘स्व’च्या पलीकड ेजाऊन हा प्रवास घडतो. मात्र ‘स्व’च्या पलीकड े गेलेली ही मंडळी त्या प्रवासात कशी सामील होतात, त्यांना ते वेड झपाटून कसं टाकतं आणण त्या वेडाची ककंमत देऊन ते काय साध्य करतात हे सगळं सगळं वेधमधून उलगडलं जातं. त्यांच्यासारख्या वेडयांमुळे आपल्यालाही त्यातून एक नवी दृष्ट्टी ममळते, नवी जाणीव तयार होत े आणण आयुष्ट्य जगण्याचं नवं भानही येतं. पुण्यातला वेध २९ आणण ३० सप्टेंबर २०२८ या दोन ददवसांत झपाटलेल्या १० व्यकतींच्या सहभागाने संपन्न झाला. पुणे वेधचे या वेळचे हे दोन ददवस म्हणजे संपूच नये अशी सजलेली एक सुंदर अशी मैफल होती. ही मैफल रंगत रंगत गेली आणण अखेरच्या नेहा सेठच्या सत्रानं ततनं एक अत्युत्तम उंची गाठली आणण मैफल संपली, मात्र पुढल्या वर्षीचं खास आमंत्रण देऊन!
या वेळी पुणे वेधमध्ये दहा वेगवेगळ्या व्यकतींनी व्यासपीठावरून उपस्स्ितांशी संवाद साधला होता आणण संवादक म्हणून डॉ. ज्योती मशरोडकर आणण डॉ. आनंद नाडकणी यांनी आपल्या खास शैलीत त्यांना बोलतं केलं होतं. या दहा जणांमध्ये आनंद मशंदे, तुर्षार कुलकणी, सारंग गोसावी, यास्स्मन युनूस, डॉ. शारदा बापट, अमृत देशमुख, अमीत गोडसे, जयदीप पाटील, संजय पुजारी आणण नेहा सेठ होते. या वर्षी ववर्षय होता, ‘झपाटलेपण ते जाणतेपण’! डॉ. आनंद नाडकणी यांच्याववर्षयी बोलावं तेवढं कमीच आहे. अफाट ऊजेचा स्रोत असलेला हा मनुष्ट्य कधी िकलेला, वैतागलेला, चचडलेला बघायला ममळतच नाही. या दोन ददवसांत मी पुन्हा नव्यानं या माणसाच्या प्रेमात पडले. हजारो मुलांना, युवांना, पालकांना, प्रौढांना, ववकारग्रस्तांना ददलासा देणारा, त्यांच्या समस्यांवर हळुवार फुंकर घालणारा, त्यांचा ददशादशकश होणारा, त्यांच्या चहे र्य ावर हसू पेरणारा, त्यांना अिशपूणश आयुष्ट्याचा अनुभव देणारा, त्यांना जगण्याची मूल्यं आणण खर्य ा यशाची व्याख्या सांगणारा हा माणूस आहे. त्यामुळे डॉकटर आनंद नाडकणी यांना सुरुवातीलाच सलाम! खरं तर वेधच ेतनमाशते डॉ. आनंद नाडकणी हेच माझ्यासाठी जगातल्या आश्चयाांपैकी एक आश्चयश आहेत. पण या वेळचा वेध अशाच अनेक आश्चयाांनी भरलेला होता. प्रत्येक सत्रात मनाला अववश्वसनीय आणण अशकय वाटाव्यात अशा गोष्ट्टी समोर घडत होत्या. एक धकका पचवावा, तोच दुसर् या सत्रात त्यापेक्षाही मोठा धकका बसत होता. पुणे वेधची आख्खी टीम आणण त्यांना बरोबर घेऊन चालणारे दीपक पळशीकर यांच्याववर्षयी देखील मनापासून कृतज्ञता व्यकत करायला हवी. पुण्यासारख्या व्यस्त शहरात वेध आयोस्जत करून तो यशस्वी करणं हे आव्हान ते दरवर्षी लीलया पेलतात. तसंच महाराष्ट्राच्या सवचश भागातून आलेले वेधचे इतर संयोजक यांचाही सहभाग तततकाच उत्साह वाढवणारा वाटतो. आनंद नाडकणी यांनी पुण्याच्या आठव्या वेधमध्ये सगळ्यांचं स्वागत केलं. पुण्यात सुरू झालेल्या आयपीएच संस्िेच्या शाखेची मादहतीही त्यांनी या प्रसंगी ददली. या दोन ददवसांत ८३ वं वेध संपन्न झालं. वेधच्या व्यासपीठावर पावणेआठश ेवेळा डॉ. आनंद नाडकणी यांनी वेधच्या माध्यमातून संवाद साधलाय. त्या त्या वेळचा अनुभव त्यांना महत्वाचा वाटतो. प्रत्येक वेध त्यांना झपाटून टाकतो आणण वेध संपला की जाणतेपण अंगी येतं. डॉ. नाडकणीना प्रत्येक वेळी वेध नवा वाटतो. डॉ. ज्योती मशरोडकर दहनं डॉकटरांबरोबर अततशय प्रसन्नपणे त्यांना संवादक म्हणून साि ददली. पुणे वेधच्या गायक-वाद्यवृंदानं सादर केलेलं आणण डॉ. आनंद नाडकणी मलदहलेलं आणण संगीतबद्ध केलेलं वेधचं ‘ कसे होतसे वादळ शहाणे , चला घेऊ या त्याचा शोध भान ददशचेे , जाण स्वतःची , ल प ला यात च स ुुं द र बोध’ हे गाणं मनावर गारूड घालणारं होतं. जजराफ हाथी मेरे साथी – पदहलुं सत्र आनुंद शशुंदे – एशलफुंट जहहस्फरर आनंद मशंदे या तरुणाकडे बघताना मला लहानपणी बतघतलेला राजेश खन्ना आणण तनुजा यांच्या भूममका असलेला ‘हािी मेरे सािी’ हा चचत्रपट आठवला. त्यातलं ‘चल चल चल मेरे हािी, ओ मेरे सािी’ हे गाणं खूपच लोकवप्रय झालं हेातं. राजेश खन्ना आणण त्यातल्या हत्तीची दोस्ती, त्यांच ंएकमेकांवरच ंप्रेम आणण अस्वस्ि करणारा तो करूण शवेट यानं ककत्येक ददवस मन हळवं झालं होतं. आज हा आनंद नावाचा तरूण त्या राजेश खन्नाची आठवण करून देत होता. राजेश खन्नानं चचत्रपटात हत्तीच्या ममत्राची भूममका साकारली होती, मात्र आनंद मशंदे हा हत्तीशी संवाद साधणारा, हत्तींचा खरोखरचा ममत्र माझ्यासमोर उभा होता. बीएची पदवी ममळवलेला आनंद यानं राष्ट्रीय पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कार प्राप्त केले आहेत. खरं तर हा मुळात फोटोग्राफीची आवड असणारा फोटो पत्रकार! अनेक वतशमानपत्रांत त्यांची छायाचचत्रं प्रमसद्ध झाली आहेत. संपूणश भारतभर त्याची भ्रमंती सुरू असते.

असंच एकदा केरळमध्ये माशलश आटश आणण किकलीवर फोटो कफचर करण्यासाठी तो गेला असताना ततिे त्याला हत्ती भेटले आणण या हत्तींनी त्यांचं आख्खं जगणंच व्यापून टाकलं. आनंद यानं ठाण्यातल्या पदहल्या वेधमध्ये ववद्यािी म्हणून उपस्स्ित रादहला होता. त्या वेधमध्ये बुद्धीबळपटू आनंद ववश्वनािन आला होता. त्या वेळी डॉकटरांनी अकरावीत असलेल्या आनंद मशंदेला प्रश्न केला होता, ‘तू आनंद, तोही आनंद आणण मीही आनंद. तुला आमच्याकडून काही घ्यायच ंझालं तर काय घेशील?’ त्या वेळी आनंद मशंदे डॉकटरांना म्हणाला होता, ‘तुमच्याकडून बळाकरता लागणारी बुद्धी घेईन आणण ववश्वनािनकडून बुद्धीकरता लागणारं बळ घेईन.’ ती आठवण या प्रसंगी आनंदला आठवली. आनंदच्या लहानपणी त्याच्या घरात कुठलाच प्राणी नव्हता. एकदा त्यानं वडडलांना कुत्रा पाळण्याववर्षयी ववचारलं, तेव्हा त्याच्यावरचा खच शसांगत त्याच ेवडील त्याला म्हणाले, ‘एकतर तू तरी मशकशील ककंवा कुत्रा.’ त्यांचं उत्तर ऐकून आनंदनं पुन्हा प्राणी पाळण्याववर्षयी चकार शब्द काढला नाही. पुढे मशक्षण झाल्यानंतर आपल्या एका कामासंदभाशत आनंद केरळला गेला, तेव्हा त्याला ततिली मल्याळी भार्षा कळत नव्हती. केरळमधलं प्रमसद्ध त्रत्रशूल नावाचं फेस्स्टव्हल आनंदनं शूट केलं. त्या फेस्स्टव्हलमध्ये असलेले हत्ती त्यानं पदहल्यांदा शूट केले आणण रांगेत असलेले ते हत्ती तो बघत रादहला. हत्ती ताकदवान म्हणून त्याला माहीत होता, पण त्याच ंहदृय ककती मऊ आहे हे त्याला एका दृश्यानं दाखवलं. एका हत्तीचा माहूत त्याला पायाला सारखं टोचून पुढे चालायला त्याला भाग पाडत होता. त्यामुळे त्या हत्तीच्या पायाला खूप जखमा झाल्या होत्या. त्या हत्तीच्या पायाला जखमा होऊनही जेव्हा तीव्र उन्हाचे चटके माहुताला बसायला लागले, तेव्हा त्या हत्तीन ं आपल्या चार पायांच्या मध्ये बसायला माहुताला जागा ददली. ते दृश्य पाहून आपण हत्तीला घाबरण्याची गरज नाही हे आनंदला कळलं. कृष्ट्णा नावाच्या हत्तीच्या वपल्लाचा पाय मोडला होता. ते बघून आनंदला वाईट वाटत होतं. कृष्ट्णा आपल्या आईमशवाय राहू शकत नव्हता. तो सारखा एका ववमशष्ट्ट पद्धतीनं आवाज काढायचा. एक हत्ती दुसर् या हत्तीशी संवाद साधण्यासाठी र्ह ममलगंची भार्षा वापरतो. सात ककमी पयतां एक हत्ती दुसर् या हत्तीशी संवाद साधू शकतो हे ववशेर्ष आणण चककत करणारं होतं! या प्रसंगी आनंदनं सभागृहातल्या प्रेक्षकांना हत्तीचा आवाज काढून दाखवला. हत्तीच्या पोटातून धुमारायुकत आवाज ऐकायला येतो. आनंदला मात्र घशातून आवाज काढता आला. आनंदच्या कृष्ट्णाशी संवाद साधण्याच्या अिक प्रयत्नांनंतर कृष्ट्णानं कान हलवून आनंदच्या येण्याचा आनंद व्यकत केला. कृष्ट्णा आणण आनंद यांच्यात जवळीक तनमाशण व्हायला दीड मदहना गेला. सकाळी सात ते रात्रीपयांत आनंद कृष्ट्णाच्या वपंजर् याजवळ बसून राहायचा. ततिले लोक म्हणायचे, ‘आला वेडा!’ आपल्या आईला बरं नसल्यानं आनंदला मुंबईला परतावं लागलं. आनंदनं कृष्ट्णाचा तनरोप घेतला, तेव्हा तो आनंदला सोडत नव्हता.

आनंद मुंबईला परतल्यानंतर दोनच ददवसांत कृष्ट्णा वारला. कुठेतरी त्याला आपला मृत्यू कळला होता म्हणूनच तो आनंदला सोडू इस्च्छत नव्हता. आनंदला हत्तींनी झपाटून टाकलं होतं. त्याला हत्तींच्या संदभाशत अनेक गोष्ट्टी कळत होत्या. वय वाढतं तसा हत्तीमध्येही पोकतपणा येतो. तसच ते एकमेकांची िट्टा, चष्ट्ेटा करत असतात, इतकंच काय माणसाला ममत्र मानल्यावर त्याचीही ते चष्ट्ेटा करतात. चष्ट्ेटा केल्यावरचा हत्तींचा आवाज वेगळा असतो. एक हत्ती आनंदला सोंडेनं जवळही बोलवायचा. डोकयावर सोंड ठेवून कुरवाळायचा. हत्ती असो वा माणूस बायकाच जास्त बोलतात हे आनंद म्हणाल्यावर उपस्स्ितांमध्ये एकच हशा वपकला. पुरूर्ष हत्ती आपल्या प्रततकक्रया पाय आपटून व्यकत करतात, तर स्त्री हत्ती मात्र अखडंपणे बोलत राहतात. ओळख झाली की हत्ती माणसाचं स्वागतच करतो. हत्तीचं अंतःकरण खूपच ववशाल असतं. काही हत्तींच्या बाळांना आनंद जवळ खायला काहीतरी ममळणार हे ठाऊक असायच.ं तो आला की ते त्याची बॅग खेचायचे. ककंवा त्याचा पाय ओढायचे. आपला हत्तीबरोबर संवाद होतोय हे जेव्हा आनंदन ंआपल्या बायकोला-श्रेयाला सांचगतलं, तेव्हा ततला त्याच्या डोकयावर काहीतरी पररणाम झालाय असंच वाटलं. श्रेया जेव्हा त्याला फोन करायची तेव्हा गंगा नावाची हत्तीण जोरात ओरडायची. ती आनंदच्या बाबतीत पझेमसव्ह झाली होती. ततचा आवाज ऐकताच श्रेया घाबरून फोन ठेवून द्यायची. हे असं होणं काही बरोबर नाही हे आनंदला उमगलं. गगंाला श्रेया आणण आपल्यामधलं नातं कळलं पादहजे या भावनेतून मग आनंदनं गंगाला मराठीतून समजावून सांचगतलं आणण ततनं ते ऐकलं. हत्ती जेव्हा गंभीरपणे ऐकतो तेव्हा त्याच ेकान त्याच्या शरीराला चचकटलेले असतात. त्यानंतर गंगा श्रेयाचा फोन आल्यावर कधीच ओरडली नाही. हे सगळं अववश्वसनीय असलं तरी खरं आहे. आईपासून वेगळं झालेल्या हत्तींच्या बाळाला कसं सांभाळायचं याचा अभ्यास आनंदनं केला. आपल्या आईपासून वेगळं राहणं त्यांना खूप जड जातं. हत्तीच्या वेडामुळे आनंदनं पूणश वेळ काम करण्यासाठी आनंदच्या बायकोनं श्रेयानं त्यांचं मन ओळखून, तो हत्तीमशवाय जगू शकत नाही हे कळल्यामुळे त्याचा नोकरीचा राजीनामा पाठवून ददला आणण आनंदला ‘आपण आचिशक बाजू सांभाळू तू हे काम तनधोकपणे कर’ असं सांगून ती खंबीरपणे त्याच्या पाठीशी उभी रादहली. ‘रंक कॉल वाईल्ड लाईफ फाउंडशेन’ ही ववनय सहस्त्रबुद्धे यांच्या पुढाकाराने स्िापन झालेली संस्िा! हत्तींची कमी होणारी संस्िा, हत्तींच ंजतन, हत्तींशी संवाद, हत्तींच ंनैराश्य यांच्यावर तति ंकाम केलं जातं. हत्तीसाठीच ेअनेक खेळ आनंदनं तयार केले. आनंदनं वेगवेगळ्या हत्ती-हत्तीणी यांच्याबरोबरच ेअनेक गमतीदार पण ववलक्षण असे अनुभव सांचगतले. हत्तींचा आहार प्रचंडच असतो. मात्र त्यांना तेलकट पदािश देऊ नयेत. मुंबईतल्या प्राणणसंग्रहालयातल्या एका हत्तीणीला वडापाव ददला जात असे. त्याचा पररणाम असा झाला की ततच ंहजार ककलो वजन वाढलं. त्यांची खाण्याची एक ववमशष्ट्ट पद्धत असते.
२००८ ला मुंबईवर अततरेकयांचा अ ॅटक झाला होता. मलबार दहलवरून येताना एका मोटारगाडीनं पोमलस अचधकार्य ाला उडवलं होतं. अशा वेळी आतली माणसं भारतीय वाटत नव्हती. आनंदनं त्यांचा पाठलाग सुरू केला आणण त्यांना िांबवलं. त्यांनी स्टँडडश चाटशट बँक लुटली होती. आणण ते लूट घेऊन पळत होते. त्यांनी आनंदवर देखील हल्ला केला. त्या साहसाबद्दल आनंदला गॉडफ्रे पुरस्कारानं पुरस्कृत केलं गेलं. डॉ. जेकब अॅ लेकझांडर त्रत्रवेंद्रम झोनचे व्हेटशनरी डॉकटर आहेत. यांनी आनंदला खूप मदत केली. कुठली पुस्तकं वाचली पादहजेत हे सांचगतलं. मागशदशनश केलं. आनंद आता वाघ, त्रबबट्या, मसहं यावरही अभ्यास करतो आहे. हत्तींप्रमाणेच त्यांच्याशी संवाद साधणंही आनंदला जमायला लागलं आहे. जेकब अॅ लेकझांडरच्या संधीमुळेच त्याला अशा अनेक गोष्ट्टी करता आल्या. लॉरेन्स अँन्िनी हत्ती तज्ज्ञ गेल्यावर त्याच्ंया आकफ्रकेत राहणार्य ा बायकोला आनंद हत्तींबरोबर संवाद साधतो हे कळल्यावर खूप समाधान वाटलं. हत्तीनीं एकदा तुम्हाला आपलंसं केलं की ते ककती करतात, याची एक ववलक्षण गोष्ट्ट! लॉरेन्स अन्ँिनी हा जगातला पदहला हत्ती स्व्हस्परर, आकफ्रकेत त्याच्याकड े२० हजार एकराच ंजंगल होतं. ततिल्या फॉरेस्ट ऑकफसरनं नऊ हत्ती लॉरेन्स अिँनीला देऊ केले. त्यानं ते स्वीकारले नाही तर ते त्यांना मारणार होत.े लॉरेन्स अन्ँिनीनं ते हत्ती घेतले आणण त्यांना आपल्या जंगलात नेलं. मात्र त्या हत्तींना या नव्या जगात राहायचं नव्हतं. रोज रात्री तीन वाजून पंचेचाळीस ममतनटांनी ते पळून जायची तयारी करायचे. अँन्िनीला ते समजायचं. तो त्या ठरावीक वेळी, त्या ववमशष्ट्ट दठकाणी बसून राहायचा आणण त्या हत्तींना पुन्हा पुन्हा सांगायचा की तुम्ही इिून पळून गेलात तर तुम्हाला धोका आहे. तुम्ही मारले जाल. आता हेच तुमचं घर आहे. इिे तुम्ही सुरक्षक्षत आहात. सततच्या सांगण्यानं अखेर हत्तींनी लॉरेन्सच ंम्हणणं ऐकलं. लॉरेन्स जेव्हा वारला, तेव्हा ते सगळे हत्ती ककत्येक मैल अंतर चालून त्याच्या घरासमोर येऊन उभे रादहले होते. ते इिे कसे आले कोणालाच कळलं नाही. त्याच्या बायकोनं जेव्हा त्यांच्या सोंडेला हात लावून जायला सांचगतलं तेव्हा ते गेले. त्याच्या पदहल्या डिे अॅ तनव्हसशरीला ते पुन्हा आले होते. ही त्या वेळची बीबीसीची सवाशत मोठी बातमी होती. आता मात्र आनंद पूणश हत्तीमय झालाय. ‘प्राण्यांना काय बोलायचयं हे त्यांच्या डोळ्यात पदहल्यांदा ददसतं. मी हत्तीकडून माणुसकी मशकलो’, असं तो आवजूशन सांगतो. हत्ती जर माणसाशी बोलायला लागला तर पदहल्यांदा हे सांगेल की ‘तुम्ही माणसासारखं वागा. आम्ही पुस्तक वाचून मशकलो असतो आणण सातभारा मशकलो असतो तर तुम्हा माणसांना सुईच्या टोकावर असेल इतकी जागाही मशल्लक रादहली नसती.’ वन्यजीव क्षेत्रात काम करताना डॉकटर मे यांचा ररपोटश आहे या जगात दहा दशलक्ष जीव आहेत. आपण फकत २.८ दशलक्ष जीव शोधू शकलो आहोत. त्यामुळे आपल्याला कुठल्याही प्राण्यावर काम करायचं असेल तर त्याचा आधी अभ्यास करायला हवा. कारण काही दुघशटना घडली तर माणसं त्या प्राण्याला बदनाम करतात.

आपल्या अभ्यासाला संशोधनाची जोड देणं तततकंच महत्त्वाच.ं तुषार कुलकणी – जजराफ शमत्र तुर्षार कुलकणी यानं वाणणज्य शाखेतली पदवी ममळवली आणण तो स्जराफाचा दोस्त कसा बनला याची ही कहाणी! स्जराफ हा जगातला सवाशत उंच प्राणी आहे. मशकागो इिं भरलेल्या इंटरनॅशनल पररर्षदेमध्ये स्जराफांवरच्या वतशनावरचा त्याचा पेपर प्रमसद्ध झाला. तसंच उत्तर युगांडामध्ये स्जराफांच्या सव्हेक्षणात त्यानं सहभाग घेतला. स्जराफांशी मैत्री करणार् या तुर्षारला योगासनं आणण शास्त्रीय संगीताची आवड आहे. स्जराफाचं बार कोडडंग सध्या तो करतोय. युगांडा आणण अमेररका इिल्या स्जराफांवरचा अभ्यास करतोय. तुर्षारनंही वेधचे ठाण्यामधले प्रेक्षक म्हणून अनेकदा उपस्स्िती लावली. त्यानं हा ववचारच कधी केला नव्हता की वेधमध्ये आपल्याला व्यासपीठावर बसून डॉकटरांबरोबर बोलायला ममळेल. त्याला आजचा ददवस अववस्मरणीय वाटत होता. तुर्षारला नॅशनल जॉग्रफी चॅनेल बघायला आवडायचं. त्यातून त्याला प्राण्यांची आवड तनमाशण झाली. खरं तर स्जराफ प्राण्याची मादहती सवसशामान्यांना फारशी मादहती नसतेच. स्जराफाची मान लांब का झाली याबद्दल एक गोष्ट्ट ठाऊक असते. ती म्हणजे त्याला झाडाच्या पानांपयतां पोहोचण्यासाठी, ते अन्न ममळवण्यासाठी ती लांब झाली वगैरे. तुर्षार हा २०११ साली तुर्षार युगांडामध्ये गेला आणण ततिे त्याला स्जराफ भेटला. स्जराफांबरोबर काम करण्याची संधी ममळाली. स्जराफ हा शब्द अरेत्रबक शब्द आहेत. जराफा याचा अि शजोरात चालणारा असा आहे. पूवी रोमन्स आणण ग्रीकस यांना या प्राण्याला काय म्हणायच ंहे त्यांना कळायचं नाही. त्यामुळे त्यांना हा उंट आणण लेपडश असं कॉस्म्बनेशन त्यांना वाटायचं. स्जराफांचं रोजचा ददनक्रम न्याहाळणं, त्यांच ंआरोग्य, खाणं बघणं हे सगळं तुर्षार त्या वेळी करायचा. त्यांचं खाणं डोकयाच्या स्तरावर ठेवलं जातं. भारतात परत आल्यावर अठरा फूट उंच उंटाला जवळून बघताना आणण त्याच्याबरोबर काम करताना तुर्षारला त्याच्याववर्षयी कुतूहल तनमाशण झालं. त्यानंतर तुर्षार स्जराफाचा अभ्यास करताना स्जराफासाठी पूणशपणे झपाटला गेला. जगामध्ये स्जराफ हे फकत आकफ्रकेच्या जंगलात आहेत. बाकी दठकाणी ते प्राणणसंग्रहालयात आहेत. आकफ्रकेच्या जंगलात जाऊन तुर्षारनं काम केलं. भारतामध्ये ३० स्जराफ आहेत. दहा प्राणणसंग्रहालयामध्ये आणण सवाशत जास्त कलकत्त्यामध्ये आहेत. तुर्षार कलकत्त्यामध्ये तो पोहोचला. प्राणणसंग्रहालयात आलेल्या पयशटकांना तुर्षारनं स्जराफाववर्षयीची रोचक मादहती िोडकयात द्यायला सुरुवात केली.

याच वेळी तुर्षारनं स्जराफांच्या वतशनाचा अभ्यास केला. प्राणणसंग्रहालयातल्या स्जराफांना सतत मभतंी चाटताना त्यानं बतघतलं आणण तेव्हा त्याच्या लक्षात आलं की जंगलामध्ये स्जराफ त्यांची जीभ झाडावरची पानं तोडण्यासाठी वापरतात. इि ंत्यांना रेमध्ये पानं ददली जायची. त्यांना आपल्या स्जभेचा वापरच करता यायचा नाही. त्यामुळे त्यांच्यात अ ॅ बनॉमशल त्रबहेववअर सुरू झालं होतं. तुर्षारनं त्यावर अभ्यास करून एक पेपरही मलदहला. हा प्रश्न कसा सोडवायचा यासाठी त्यानं स्जराफाच्या उंचीवर एक मोठी बरणी ठेवून त्याला मोठं तछद्र केलं आणण आत त्याच ंअन्न पाला ठेवला. त्यामुळे स्जराफाला आपली स्जभ वापरून तो आतला पाला ममळवणं सुकर झालं. मात्र त्या बरणीत जीभ घालून ते एक एक पान त्याला ममळवण्यात त्याचे दोन तास जायला लागले. जे जेवण आधी तो पाच ममतनटात करायचा इि ंत्याच्या स्जभेला व्यायाम होत ते झाल्यानं त्याच्या मभतंी चाटण्याच्या वतनशात बदल झाला. त्याचा स्रेस कमी झाला. स्जरापफ जगातला सगळ्यात उंच आणण लांब मानेचा प्राणी. त्याची जीभ १९ इंच लांब असते. ततच्या टोकाला गडद रंग असतो. आकफ्रकेतल्या उन्हात त्याला सन बनशपासून तो रंग वाचवतो. स्जराफाची मान सहा फुटापयांत लांब असते. मात्र माणसाच्या आणण त्यांच्या मानेतल्या मणकयांची संख्या मात्र एकसारखीच म्हणजेच सात असते. त्यांच्या स्कीनवर पॅचेस असतात. प्रत्येक स्जराफाच्या शरीरावरचे पॅटनश कधीच एकसारखे नसतात. आपल्या अंगठ्यावरचे ठसे जसे वेगवेगळे असतात तसंच. जणू काही स्जराफांसाठीचं ते आधारकाडश! तुर्षार यूएसए मध्ये गेला असताना स्जराफ कसा जन्मतो हे प्रत्यक्ष बतघतलं. त्याच्यासाठी तो अववस्मरणीय अनुभव होता. स्जराफाच्या बाळाला तपासणीसाठी आणलं गेलं तेव्हाचा अनुभवही तुर्षारला खूप लक्षात राहण्याजोगा होता. स्जराफाचं एक ददवसाचं बाळ घट्ट पकडून ठेवायचं होतं. पाच लोक त्याला धरण्यासाठी कमी पडत होते. स्जराफांच्या पॅटनशमुळे ते जंगलात लपू शकतात. ते लपलेले कळतही नाही. इतका त्यांचा पॅटनश जंगलाशी मॅच होतो. जन्माच्या वेळी कफमेल स्जराफ ततचा जन्म झाला ततिेच जाऊन आपल्या वपल्लाला जन्म देतात. ते आपल्या बाळाबद्दल खूप जागरूक असतात. कफमेल स्जराफ सगळ्या लहान वपल्लांकड ेलक्ष देतात. त्या पाळीपाळीनं वपल्ल्लांकड ेलक्ष देण्याच ंकाम करतात. त्यांना मसंहापासून धोका असतो. स्जराफ त्यांची ताकद आणण त्यांचा आकार यावरून त्यांच ंमोजमाप करता येत नाही. ते नम्र असतात. ते कधीच तुमच्यावर ववनाकारण हल्ला करत नाहीत. मसंहानं हल्ला केला तर ते आपल्या पायानं लाि मारून हल्ला करतात. मात्र फारच धोका असेल तरच ते तसं करतात. त्यांच्यात नेहमीच सरेंडरचा भाव असतो. स्जराफ माणसाळले जातात. मात्र ते आवाज करत नाहीत. त्यांना कळपात राहायला आवडतं. स्जराफ गेल्या ३०वर्षाांत ४० टकके कमी झाले आहेत.
जगातला मोठा प्राणी धोकयामध्ये आला आहे. वन्यजीवन एका बाजूला आणण एका बाजूला माणूस असं भयानक चचत्र ददसतं आहे. स्जराफांचं भारतातलं बारकोडडंग करायचं काम तुर्षार करतोय. स्जराफांच्या जाती कोणत्या आहेत हे बघणं. २०१८ मध्ये तुर्षार आकफ्रकेत गेला असताना त्यानं ततिल्या २५ स्जराफांवर काम केलं. त्यांचे ब्लड सॅम्पल्स घेणं, त्यांच्या शरीराची मोजमापं घेणं, सॅटेलाईट कॉलर त्यांच्या शरीरावर बसवणं, ही कामे करताना त्याला खूप आनंद ममळाला. स्जराफाला पकडणं ही देखील खूप नाट्यमय गोष्ट्ट असते हे त्याला समजलं. ‘कुठल्याही प्राण्यांवर अभ्यास करताना आधी व्हॉमलंएटर म्हणून काम करावं. स्वअभ्यास आणण सातत्यानं अभ्यास करणं महत्त्वाचं. इंटरनेटच्या सुववधेनं आपण खूप अभ्यास करू शकतो. आवडत्या कामासाठी जगात कुठेही आपण संपकश साधू शकतो. प्रयत्न करा, आणण संयम बाळगा.’ असं तुर्षार या प्रसंगी म्हणाला. तुर्षारला डॉकटरांनी ववचारलं की स्जराफांकडे शब्द असते तर ….त्या वेळी तुर्षार म्हणाला, स्जराफांना मी धन्यवाद ददले असते. आणण सांचगतलं असतं, की तुमच्यामुळे मला वेधमध्ये यायची संधी ममळाली. आकाशाला मभडून जममनीवर पाय ठेवायला मशकायचं असेल तर स्जराफांकडून मशकावं. स्जराफांजवळ कायमचं राहायला ममळालं तर मी स्वतःला चचमटा काढून ते स्वप्न आहे की सत्य हे बघेन असंही तो म्हणाला. आनंद आणण तुर्षार यांच्या सहभागाचं पुणे वेधचं हे सत्र संपताना डॉकटरांनी त्यावर बोलताना म्हटलं, की या दोघांनी आपल्याला एक वैस्श्वक गोष्ट्ट मशकवली ती म्हणजे आस्िा, सहवेदना. आजच्या माणसांच्या जगात आपण स्व पलीकड ेपाहायला ववसरलो आहोत. समोरच्या माणसाच्या भावना, ववचार संवेदना जाणायला त्यांच्या जागी ठेवणं इतकं जड होत असताना ही दोघं मात्र प्राण्यांच्या मध्ये स्वतःला ठेवू शकतात. ही दोघं प्राण्यांबाबत जे करतात ते आपण सवाांनी माणसांच्या बाबतीत का करू नये. तनसगाशनं माणसाला मशकवलेलं मूल्य म्हणजे परस्परावलंबनाचं आहे. आपण आज माणसामाणसांमधलं परस्परावलंबन आपण ववसरायला लागलो आहोत. आज या मूल्याचं महत्त्व ककती आहे ते परत कळलं. पसायदानामध्ये ‘भूता परस्परे जडो मैत्र स्जवाचे’ म्हटलं गेलंय. या भूतामध्ये सवश प्राणणमात्र आहेत, तनसग शआहे. जर परस्परांमधलं प्रेम जगलं तर या जगामधली दूरभावना आपोआप जाईल. जसं की ‘दूररतांचे ततमीर जावो….’ जे लोक वाईट पद्धतीनं ववचार करताहेत त्यांच्यावरच्या अज्ञानाचा अंधार दूर होऊ दे. आनंद आणण तुर्षार ही दोघं सगळ्यांकडे डोळे उघडून बघायला सांगताहेत. दुसर् याच्या डोळ्यांनी बघायला सांगताहेत. त्यानंतरच्या सत्रात काश्मीरमध्ये जाऊन काम करणार्य ा सारंग गोसावीच ंसत्र होतं.

सारुंग गोसावी आणण याजस्मन युनूस
पुण्यातून इंस्जतनअरची पदवी प्राप्त केलेला हा तरूण आयटी क्षेत्रात कायशरत आहे. जनरल ववनायक पाटणकर यांच ंएक व्याख्यान त्यानं ऐकलं आणण त्यानंतरच ंत्याच ंसगळं जीवनच बदलून गेलं. काश्मीर आणण भारत यांच्यात सुसंवादाचा पूल जोडण्याचं अफलातून काम तो करतो आहे. तो काश्मीरला जाऊन िडकला आणण त्यानं काश्मीर आणण इतर भारत यांना मैत्रीच्या धाग्यात गुंफण्याचा कसा प्रयत्न केला याची गोष्ट्ट या सत्रात ऐकायला ममळाली. या मैत्रीच्या नात्यामधून काश्मीरमधली उद्योजकता कशी वाढली हेही त्याच्या प्रवासातून जाणून घेता आलं. त्याला भेटलेली यास्स्मन युनूस ही मानसशास्त्र ववर्षय घेऊन बीए करते आहे आणण ती एक उद्योजक तरूणी आहे. या तनममत्तानं तीही भेटली आणण ततलाही सारंगमुळे काय काय गवसलं हे ततच्या तोंडून ऐकायला ममळालं. आज सांरगचं काम असीम या सस्िेमाफशत अनेक हात एकत्र येऊन अचधक जोमानं ववस्तारतं आहे. महाराष्ट्राच्या मातीतून सुरू झालेलं सारंगची गोष्ट्ट काश्मीरमध्ये पोहोचलं, याची ही गोष्ट्ट! इंस्जतनअर झाल्यावर पदहल्यांदा सारंगला टाटामध्ये नोकरी ममळाली. बालगंधवलशा ऐकलेल्या जनरल पाटणकर यांच्या व्याख्यानामुळे त्यानं आईला काश्मीरला जाण्याववर्षयी ववचारलं आणण ततनं साफ नकार ददला. ममत्रांबरोबर गोव्याला जाऊन येतो असं खोटं सांगून सारंग काश्मीरला गेला. ततिे जाऊन तो ववनायक पाटणकर यांना भेटला आणण त्यानंतर तो वारंवार काश्मीरमध्ये जातच रादहला. काश्मीर त्याचं दुसरं घरचं बनलं. काश्मीरच्या त्याच्या प्रवासात सारंगला काश्मीरमधल्या तरुणांचे मशक्षणाचे, रोजगाराच ेअनेक प्रश्न समजत गेले. आपण काहीतरी करायला हवं त्या ववचारानं त्याला झपाटून टाकलं. तो ततिल्या युवकांना भौततकशास्त्र मशकवायला लागला. लवकरच त्याला आपण या मुलांसाठी कम्प्युटरचं मशक्षण देऊ शकतो ही

गोष्ट्ट लक्षात आली. मग ततिे कम्प्युटर प्रमशक्षण केंद्र सुरू झालं. ततिल्या मुलामुलींना गणणत सोपं करून मशकवायला त्यानं सुरुवात केली. सुरुवातीला सारंग सुट्टीच्या ददवसांमध्ये काश्मीरला जायचा. त्याच्या सातत्यानं ततिं येण्याववर्षयी काही लोकांना न रुचल्यानं सारंगच्या घरी धमकयांच ेफोनही यायला सुरुवात झाली. पण काश्मीरी लोक आपल्याबरोबर आहेत या ववश्वासानं सारगंनं या धमकयांची पवाश केली नाही. हळूहळू सारंगचं काम बघून त्याला येणारे फोन बंद झाले. सारंगनं त्रबजबेरा या गावात आपल्याबरोबर १७ कायशकत्याश मुलींना तयार करून काश्मीरमध्ये नेलं आणण ततिे व्यस्कतमत्व मशत्रबर घेतलं. दारा शुकोह या बागेमध्ये २०० मुलामुलींनी या मशत्रबरात भाग घेतला. गावातल्या स्िातनक लोकांनी सारंग आणण आलेल्या मुलींच्या सरंक्षणाची जबाबदारी उचलली. ततिल्या युवांना आणण स्स्त्रयांना रोजगार ममळावा यासाठी सारंगनं ततिे मुबलक प्रमाणात वपकणारी सफरचंद आणण आक्रोड यांना ववचारात घेऊन त्यांची त्रबस्स्कट्स (कुकीज) बनवायची ठरवलं. त्यासाठी त्यान ंस्वतः नोकरीचा वेळ संपल्यानंतर संध्याकाळी रोज दोन तास बेकरीत जाऊन प्रमशक्षण घेतलं. सुरुवातीला अनेक चुका झाल्या. पण त्या चुकांमधून अखेर चांगल्या प्रकारच्या कुकीज बनत गेल्या. आज ही त्रबस्स्कट्स श्रीनगर, पुणे, मुंबई आणण अनेक दठकाणी ववतररत होतात. काश्मीरमध्ये सुसंवादाचं वातावरण तनमाशण होण्यासाठी ततिं त्यांचा आवडता खेळ कक्रकेट असल्याचं लक्षात येताच त्यानं काश्मीरी मुलांच्या कक्रकेटच्या स्पधाश आयोस्जत केल्या. या स्पधाांमुळे गावागावांमधून चैतन्य तनमाशण झालं. तयानंतर याच मुलांना त्यानं पुण्यात आमंत्रत्रत केलं आणण पुणे टीमबरोबर त्यांची स्पधाश घडवून आणली. या एकत्र येण्यानं त्यांच्यातली णखलाडूवृती वाढली आणण एकात्मतेची बीजं त्यांच्या मनात रुजली गेली. सारंग म्हणजेच आता असीम फाउंडेशन फकत काश्मीरमध्येच काम करत नसून त्यांच्या कामाचा ववस्तार पार अफगणणस्तान पयतां ववस्तारला आहे. काश्मीरमधून आलेली यास्मीन दहनं असीम फाउंडेशन आणण सारंग यांच्यामुळे आपल्यासारख्या अनेक युवती पायावर उभ्या रादहल्या असून हा आत्मववश्वास आम्हाला ममळाला असं सांचगतलं. आज असीम फाउंडेशन हे काश्मीरमधल्या अनेक मुलांमुलींसाठी घर बनलं आहे. अनेक मुलं मुली काश्मीर आणण नेपाळ इिून असीममध्ये राहून पुण्यात मशक्षण घेताहेत. त्यांच्यासाठी एक नवं जग खुलं झालं आहे.
सारंगच ंसत्र संपायच्या वेळी जनरल ववनायक पाटणकर यांनाही व्यासपीठावर बोलावण्यात आलं. हे सत्र इतकं भारावून टाकणारं होतं की शेवटाकडे जाताना संपूणश सभागृहानं राष्ट्रगीत गायलं आणण ‘भारत माता की जय’ या जयघोर्षानं सभागृह देशभकतीच्या लहरींनी भारून गेलं.

——– ३० सप्टेंबर २०१८, रवववार सत्राच्या सुरुवातीला डॉ. आनंद नाडकणी म्हणाले, ‘आपण कुठलीही गोष्ट्ट आठवताना फकत शब्द आठवू नयेत तर ते दृश्यही आठवावं. आनंद मशंदेनं हत्तीचा आवाज काढतानाचं दृश्य त्यांना आठवलं. ही दृश्यं आपण लक्षात ठेवावीत. शब्द लक्षात ठेवायच ेअसतील तर दृश्यासह ठेवावेत. हत्तीकडून आपण माणुसकी मशकलो हे दृश्य आपण डोकयात ठेवलं तर ते लक्षात राहील. स्जराफ म्हणजे काय तर उंच मान आकाशाकड ेहे सगळं दृश्यासह लक्षात रादहलं पादहजे. या सगळ्यातली एकतानता, ववचार, वाकयांमधून ममळणारी गोष्ट्ट. या सगळ्यांनी ममळून कोणता दृस्ष्ट्टकोन ददला तर त्यांचं झपाटून जाणं. झपाटून गेल्यामशवाय त्या ववर्षयांत गंमत येत नाही. त्या ववर्षयाची आवड तनमाशण होत नाही. आनंदच ंदहा-दहा तास वेडयासारख ंकाम करणं, तुर्षारचं स्जराफासाठीचं जगणं आणण सारंगची अठरा वर्षाांची काश्मीरयात्रा आपण लक्षात ठेवावी. आपली मेमरी दृश्य, शब्द, ववचार, दृस्ष्ट्टकोन आणण मूल्य अशा पाच पद्धतीनं वापरली तर जे आपल्या लक्षात राहील ते कायमच ंलक्षात राहील.’
‘ कसे होतसे वादळ शहाणे , चला घेऊ या त्याचा शोध
भान ददशचेे , जाण स्वतःची , ल प ला यात च स ुुं द र बोध’ या गीतानं दुसर् या ददवशीच्या सत्राला सुरुवात झाली.

डॉ. शारदा बापट
शारदा बापट यांनी इंग्रजी ववर्षयातली बीएची, त्यानतंर एलएलबी करत कायद्याची पदवी घेतली. कम्प्युटर अ ॅ स्प्लकेशनमध्ये डडप्लोमा घेतल्यावर सॉफटवेअर इंस्जतनअर म्हणून त्यांनी काम करायला सुरुवात केली. वयाच्या ३५ नंतर डॉकटर होण्याच्या ध्यासानं झपाटलेली शारदा बापट बघून ततच्याववर्षयीची आदर भावना वाढीला लागली. प्रवासातल्या सगळ्या प्रततकूल पररस्स्ितीला तोंड देत ती पुढे पुढे चालत रादहली, ततन ंआपलं ध्येय तर साध्य केलंच, पण इतकयावरच ती िांबली नाही. ततनं त्या दरम्यानं ववमान चालक (पायलट) म्हणूनही रीतसर मशक्षण घेऊन त्यातली परीक्षा ती उत्तीण शझाली. दरतनटी कॉलेज ऑफ लंडनच्या वपयानोवादनाच्या परीक्षेत ततन ं यश ममळवलं. आज ती शाश्वत शतेी करतये. या सगळ्या प्रवासाची ततची कहाणी ऐकताना तुम्ही देखील हे करू शकता असा ववश्वास ततनं ददला. बारावी सायन्सची पाश्वशभूमी नसताना डॉकटर होण्याचा ववचार कसा मनात आला या प्रश्नाचं उत्तर देताना शारदा म्हणाली, ततची आई शारदा आठवी इयत्तेत असल्यापासून आजारी असायची. आपल्या आईला नेमकं काय झालंय यासाठी वैद्यकीय शास्त्राचा अभ्यास करायला शारदानं सुरुवात केली. उत्सुकता आणण आईचं आजारपण जाणून घेणं या गोष्ट्टीतून शारदानं डॉकटर व्हायच ंठरवलं. शारदा बापट दहला ववज्ञान ववर्षय घेऊन बारावी पुन्हा करावं लागणार होतं. मात्र एकदा बारावी झाल्यामुळे पुन्हा बारावी करता येणार नाही अशी उत्तर महाराष्ट्र सेंकडरी हायर सेंकडरी बोडाशनं ददली. तनराशा पदरी येऊनही शारदाला स्वस्ि बसवेना. ततिल्या संचालकाना वारंवार जाऊन भेटल्यावर त्यांनी वेगळे ववर्षय घेऊन बारावी ववज्ञान करता येईल असं सांचगतलं. शारदा एसपी कॉलेजमध्ये प्रवेशासाठी गेल्यावर ततला ततिून प्रवेश न देता चकक घालवून देण्यात आलं. शारदाचं शालेय मशक्षण पुण्यातल्या हुजूरपागा शाळेत झालं होतं, त्यामुळे ती हुजूरपागेच्या ज्यू.
कॉलेजमध्ये जाऊन पोहोचली. तति ंप्रवेश ममळेल असं सांचगतलं गेलं. मात्र त्यासाठी एसपी कॉलेजमधून एनओसी आणावा लागेल असं सांचगतलं गेलं. एसपी कॉलेजचे लोक एनओसी देईनात, मग शारदा ततिले त्या वेळचे प्राचायश मोडक यांना भेटली. त्यानंतर मग हुजूरपागामध्ये प्रवेश ममळाला. सगळ्यांना हे शारदाच ंवेडच वाटत होतं. कॉलेजमध्ये सगळ्यांमध्ये आणण शारदामध्ये वयाचं मोठं अंतर होतं. सुरुवातीला सगळ्यांना ती दटचरच आहेत असं वाटलं. पण नंतर सगळ्यांशी मैत्री झाली. तनयममतपणे कॉलेजला जाणं सुरू झालं. बारावी करताना शारदानं आपल्याला मेडडकलला प्रवेश नंतर ममळू शकेल का याची देखील चौकशी करायला सुरुवात केली. बीजे मेडडकलच्या डीनजवळ चौकशी केली पण नीटशी मादहती कळेना. सगळ्यांनी या भानगडीत पडू नका असेच सल्ले ददले. एके ददवशी एक आंतरराष्ट्रीय मेडडकल कॉलेजची मादहती ममळाली. डस्ेव्हड वपल्ले नावाची व्यकती भेटली आणण त्यांनी व्यवस्स्ित मादहती ददली. स्जच्यासाठी हे सगळं करायच ंहोतं, नेमकं त्याच दरम्यानं शारदाची आई वारली. शारदाची मनस्स्िती खूप वाईट झाली. पण शारदाच्या नवर्य ानं नरेंद्र यांनी त्यांना मानमसक आधार ददला आणण बारावीची परीक्षा देण्यासाठी तयार केलं. बारावीचा तनकाल चांगला लागला. मेडडकलला प्रवेश घेतल्यानंतर त्या अभ्यासात शारदाला खूपच गोडी लागली. शारदाला दोन वर्षश कफमलपाईन्सला जावं लागलं. जाण्याच्या आधी शारदाचे पती नरेंद्र आणण मुलगा यांनी घरातली कामं मशकून घेतली. नरेंद्रनं एका आठवडयाचा कुककंगचा कोसश केला. त्यानंतर त्यांच्या घरी अनेक फोन यायला सुरुवात झाली. कारण टाईम्स ऑफ इंडडयाच्या दुसर् या पानावर नरेंद्रचा स्वयंपाक करतानाचा फोटो प्रमसद्ध झाला होता आणण ‘लूक हू इज कुककंग’ असा प्रश्न त्यात ववचारला होता. शारदाची अडिळ्यांची शयतश कफमलपाईन्सला गेल्यावरही िांबली नव्हती. शाकाहारी अन्न ममळायला खूप त्रास व्हायचा. कुठल्या ना कुठल्या कागदपत्रांसाठी अडवणूक, चकरा, सातत्यानं केलेला पाठपुरावा या सगळ्यांतून तो प्रश्न तनकाली लागायचा. कफमलपाईन्सला कामाचे तास खूप असायचे. अिाशत त्यामुळे मशकायलाही खूप ममळायचं. या सगळ्या ३६ तासांच्या सलग डयूट्या करताना अनेक गोष्ट्टी ततला मशकता आल्या. स्जतकं नवं कळायच ंतेवढं आपल्याला आणखी मशकायचयं हे समजायच.ं या काळात साप्तादहक सुट्टीच्या ददवशी काय करायचं या ववचारानं शारदानं ततिे वैमातनक (पायलट) होण्याच ंप्रमशक्षण घेतलं. कफमलपाईन्स हा ७१०० छोट्या छोट्या बेटांचा देश आहे. ततिे अनेक फलाइंग स्कूल अनेक आहेत. कलाकश इंटरनॅशनल एअरपोटश देखील ततिे जवळच आहे. ततिल्या एका फलाइंग स्कूलमध्ये प्रवेश घेऊन शारदानं रीतसर ती परीक्षा उत्तीणश केली. ववमान
हवेत उडवून, त्यातली तंत्र आत्मसात करून ती एक कुशल वैमातनक झाली. वैमातनक होत असताना, हवेत ववमान उडवतानाही ततला अनेक समस्यांना तोंड द्याव ंलागलं. मात्र तशा पररस्स्ितीत गोंधळून न जाता, अततशय संयमान ंती पररस्स्िती कशी हाताळायची ही गोष्ट्ट मशकली आणण यामुळेच एका प्रसंगात होणारा अपघात ततला टाळता आला. येणार् या अनुभवाला सतत सामोरं जावं, त्यातून आपल्याला सुचत जातं आपण आणखी प्रगल्भ होतो असं शारदा म्हणाली. आयुष्ट्य म्हणजे अनुभव घेण्याची एक संधी असं ततला वाटतं. मेडडकलचं रस्जस्रेशन करतानाही पुन्हा बारावीच्या दोन गुणपत्रत्रका आहेत म्हणून परत अडिळे आले. मात्र त्याचाही पाठपुरावा करत मेडडकलचं रस्जस्रेशन करता आलं. पदोपदी परीक्षा द्यावी लागली. ही सगळी प्रकक्रया पूणश होईपयांत शारदानं ४२ वय गाठलं होतं. आता वैद्यकीय प्रॅस्कटस करता येणार होती. रुबी हॉस्स्पटलमध्ये शारदा जॉईन झाली. घरी देखील प्रॅस्कटस सुरू केली. या दरम्यान आलेल्या अनुभवांतून शारदा बापट ‘नाही’ म्हणायची अत्यंत कठीण गोष्ट्ट मशकली. लोक सहजपणे आपल्याला गृहीत धरतात आणण आपल्याला अनेकदा नाही म्हणता येत नाही, पण त्याचा ताण मनावर येतो. तेव्हा यातून मागश काढत नाही म्हणता यायला हवं असं ततला वाटतं आणण ततनं ते साध्यही केलं. सध्या शारदा डटेा सायन्स नावाच्या एका कंपनीत काम करत असून ततचं मेडडकल, इलेकरॉतनकस आणण कम्प्युटर यातलं ज्ञान उपयोगात येत आहे. वायू, अन्न, पाणी यांचं प्रदूर्षण यावर एका पॉमलसीची आवश्यकता शारदाला वाटते आणण नागररकांनीही आपली जीवनशैली बदलण्याची गरज असल्याच ंती म्हणते. सध्या ती नैसचगकश शाश्वत शतेीचा प्रयोग करते आहे. शारदाच ंसत्र संपताना डॉ. आनंद नाडकणी म्हणाले, ‘बुद्चधमता ही एकपदरी गोष्ट्ट नाही. परंपरागत मापन आपण बुद्धीचं करतो आणण आपण आपल्या मयाशददत क्षमतांचाच फकत ववचार करतो. गणणती मेंदू, लॉस्जकल चिंककंग… वगैरे. पण या सगळ्या पलीकडे एक वेगळी बुद्चधमत्ता असते. ६० च्या वर बुद्चधमत्ता असतात. या बुद्चधमत्ता काही दठकाणी रंगांबरोबर, काही सुरांबरोबर काही माणसांबरोबर तर काही यंत्रांबरोबर असतात. काही माणसं अशी असतात की त्यांच्यात बहुरंगी बुद्धी असते पण आपली मशक्षणव्यवस्िा खूप पररश्रमपूवशक ततला छाटून टाकते. आपण आपला मुलगा ककंवा मुलगी नववीत दहावीत गेली की ततला सूचना द्यायला लागतो. एका दठकाणी लक्ष केंदद्रत कर वगैरे. या आपल्या मुलांना सततच्या सांगण्यानं आणण आपल्या हटटानं आपण मुलांच्या पसरणार् या बहुरंगी बुद्धीचं बोन्साय करतो. या बहुरंगी बुद्धीला जर आपण खतपाणी घातलं, जर आपण ततला वाव ददला तर ती आपल्याला वेगवेगळ्या तर्ह ेनं स्वतःला व्यकत करेल आणण ततच्या वेगवेगळ्या शाखांमधला स्वतःचा अनुबंध ममळत जाईल. शारदा बापट कायद्याचं, इलेकरॉतनकस, मेडडकलचं ज्ञान एका बाजूनं एकसंध वापरताहेत, त्यातून तुमची स्जवनाची शैली शाश्वतेकड ेनेताहात. यात वपयानोचे सूर कधी गुंपले आणण ववमानाची लय आणण तान कधी आली यात अवघा रंग एक झाला…….हा प्रवास आम्ही मनामध्ये घेतला तर तुम्हाला समजून

घेणं सोपं जाईल. तुम्ही बहुरंगी बुद्धीचं रोल मॉडेल आहात. काहीजणांना बुद्धीचे असे अनेक ददशांनी जाणारे पंख असतात, ते छाटू नका, त्यांना वाढू द्या त्यांची एकमेकांमधली गुंफण समजेल अशी स्पेस त्यांना द्या. हे आम्ही तुमच्या प्रवासातून मशकलो.’ अमृत देशमुख
सीएसारखी कठीण परीक्षा उत्तीणश करून सीएचं काम बघणारा अमृत देशमुख हा तरूण एके ददवशी एका मोठ्या कंपनीतली आपली सहा आकडी पगाराची नोकरी सोडून देतो आणण पुस्तकांनी झपाटला जातो. सध्या तो अनेक पुस्तकं वाचतो आणण त्यांचा सारांश काढतो. आपल्या पुस्तकवेडानं आपल्याबरोबरच जगभरातल्या साडेसहा ते सात लाख लोकांना त्यानं स्वतःबरोबरच जोडून घेतलं आहे, त्याची ही गोष्ट्ट. त्यानं या वेडातूनच बुकलेटगाय नावाच ं अॅ प तयार केलं आणण ते मोफत कुणालाही इन्स्टाल करता येईल याची व्यवस्िा केली. ‘मेक इंडडया रीड’ या वेडानं अमृत झपाटला आहे. त्याला बुकलेटगाय म्हणूनच आज ओळखलं जातं. अमृतला लहानपणापासून वाचनाचं वेड नव्हतं. अमृत लहान असताना अमृतचा भाऊ सगळ्यांना सांगायचा की कोणीही भेट देताना फारतर पुस्तक द्यायचं बाकी काही द्यायचं नाही. त्या वेळी अमृतला ती गोष्ट्ट मुळीच आवडायची नाही. एकदा सगळे गावाला गेले असताना अमृतनं एक फेक वाढददवस साजरा करून आनंद ममळवला. पण पुढे आपल्या भावामुळेच अमृतला पुस्तकं वाचायला आवडायला लागलं. अमृत आधी लहान मुलांसाठी असलेली पुस्तकं वाचायचा. त्यानंतर हळूहळू प्रकार बदलत गेले. यातूनच अमृतला वेगानं वाचनाचं तंत्र समजलं. वाचनाची स्पीड चांगली असेल तर आपली झोप उडते. ब्रेन लव्हज स्पीड. स्लो वाचलं की झोप येते. वाचनाचा अॅ व्हरेज स्पीड १५० ते २५० शब्द एका ममतनटाला असतो अमृतचा तो १२०० शब्द आहे. त्याच ंएक तंत्र आहे. त ेमाहीत करून त्याची प्रॅस्कटस करायला हवी. वववेकानंद अशाच पद्धतीनं (स्व्हज्युअल पद्धत) वाचायचे. अमृत सीए झाला आहे. खरं तर त्यानं सीए होणं हेही काही सोपं काम नव्हतं. सीएचा लाँग फॉम शलोक गमतीनं ‘कम अगेन’ असं म्हणतात. मात्र अमृतनं सांचगतलं, ‘मी सीए झालो याच ं कारण माझ्या वडडलांच ेजे जे सीए ममत्र होते, त्यांच्या बायका ददसायला खूप सुंदर होत्या.’ त्याच ं हे वाकय ऐकताच प्रेक्षागृहात एकच हशा वपकला. पुस्तकांनी आपल्या आयुष्ट्याचा उद्देश काय हे कळायला मदत केली. अमृतचा दृस्ष्ट्टकोन बदलला. आधी तो कमी बोलणार्य ांना तुच्छ लेखायचा. हळूहळू त्याचा दृस्ष्ट्टकोन बदलला. ब्रेन मल्टीटास्कींग साठी अनुकूल नाही. वन चिंग अ ॅट अ टाईम. फोकस करा. हेही त्याला कळलं. तसं करणं हे शॅडो वकश आहे. खोलवर लक्ष केंदद्रत करून काम करणं त्याला कळलं. आणण हे पुस्तकांनी त्याला सांचगतलं. सोशल ममडडयाचा वापर अमृत व्यवस्स्ितपणे करतो. त्याचे पाच फेसबुक अकाउंट आहे, त्याच ं यूट्यूब अकाउंट आहेत. एकदा अमृत आणण त्याचा ममत्र गप्पा मारत बसलेले असताना सीएमधलं सुरुवातीचं अपयश, स्टॉक माकेटमधलं अपयश यामुळे तो िोडा तनराश झाला होता. त्याच्या ममत्रानं त्याला ‘आपण बाहुबली चचत्रपटाला जाऊ’ असं म्हटलं. मसनेमाला गेला असताना मूड तर नव्हताच. सेव्हन हॅत्रबट्स हे स्टीफन कोवेनचं पुस्तक वाचत असल्यामुळे त्यानं चचत्रपट सुरू व्हायला वेळ असल्यानं आपल्या ममत्राला या पुस्तकात काय आहे ते अमृतनं सांचगतलं. ममत्र इतका इंप्रेस झाला की तो म्हणाला, मला पुस्तक वाचायला वेळ ममळत नाही. पण तू पुस्तक वाचलं की त्याचा सारांश मला पाठवत जा. अमृतला आपल्या वाचनाचा आणण ते सांगण्याचा दुसर् याला उपयोग होतोय, आवडतयं हे कळताच खूप आनंद झाला. त्याचं नंतर चचत्रपटात लक्षच लागेना. मध्यंतरात खोटं बोलून तो तनघाला. इंटरनेटवर सचश केल्यावर असं काम दुसरं कोणी करत असल्याचं त्याला आढळलं नाही. आपण हे काम करायच ं असं त्यानं पकक ठरवलं. मात्र त्याला त्यासाठीच ं अॅ प बनवायच ंमाहीत नव्हतं. तसंच आयटीचं ज्ञान त्याच्याजवळ नव्हतं. अमृतनं ‘ववग्ंज ऑफ फायर’ हे अब्दुल कलाम यांचं पुस्तक वाचून त्याचा सारांश मलदहला आणण तो आपल्या दहा ममत्रांना पाठवला. तो वाचून एकाच आठवडयात त्याला हजार लोकांनी आम्हाला पण असा पुस्तकांचा सारांश पाठव अशी ववनंती केली. अमृतनं आत्तापयतां १२५० पुस्तकं वाचली आहेत. १५० सारांश बनवले आहेत. आठवडयाला एक असे आपण पाठवत असतो, असं तो म्हणाला. वाचणारे लोक नंतर पुस्तकापयांत जातात की ततिे िांबतात या गोष्ट्टीची अमृतला भीती वाटत होती. मग त्यानं अ ॅमेझॉनच्या मलकं चके केल्या तेव्हा त्या पुस्तकांचा खप वाढलेला त्याला आढळला.

५० हजार लोक व्हॉटसअपवर झाले तेव्हा अमृतनं पुन्हा त्यांच्या वाचनाचा पाठपुरावा केला, तेव्हा अनेक लोकांनी वाचलेलं नव्हतं. अमृतला वाईट वाटलं. पण अमृतनं एका पुस्तकात वाचलं होतं, की ज्या लोकांना प्रभाववत करायचयं त्यांचा ददनक्रम तपासा आणण त्यातून उपाय शोधा. अमृतनं ते करून बतघतलं की सगळे लोक कानात हेडफोड घालून काहीतरी ऐकताहेत. त्या ददवशी घरी आल्यावर अमृतनं त्या पुस्तकाच्या सारांशाचं स्वतःच्या आवाजात रेकॉडडांग केलं. मात्र त्यानं रेकॉड शकेलेलं त्यालाच फारसं आवडलं नाही. मग त्या रेकॉडडगांवर आणण स्वतःवर देखील त्यानं खूप काम केलं. त्यात नाट्यमयता आणली. आवाजाचे चढउतार तो मशकला. आपलं म्हणणं ऐकायला हवं अशी रंजकता त्यानं त्यात आणली. या ऑडडओ रेकॉडडांगनं मात्र लोक पुस्तकं ऐकू लागले आणण त्यावरच्या प्रततकक्रयाही देऊ लागले. हे सगळं करताना अमृतमध्ये अनेक गोष्ट्टीत बदल झाले. आधी त्याला पररपूणशतेत रस होता. पुस्तकांनी त्याला वेगळी दृष्ट्टी ददली. मी जे काही करीन त्यात इंप्रुव्ह करत करत पुढे जाणं त्याला कळलं. अमृतची वाचनाची गती वाढली. अमृतचा भाऊ हेमंत त्याला पुस्तक वाचताना रँडमली वाचायला सांगायचा. एकाच प्रकारची पुस्तकं वाचायची नाहीत असं तो म्हणायचा. एकच जॉनर आवडतो असं करायचं नाही. त्यामुळे अमृत कुठं तरी काय आहे त्यापेक्षा तुमच्याकडे काय आहे त्याचं तुम्ही काय करता हे महत्वाचं. हे अमृतनं वाचलं होतं. त्याच्या रेकॉडडांगमध्ये अनेक गोष्ट्टी मशकायला ममळाल्या. आधी मशकायचं मग करायच ंहे आपण मशकतो. पण जॉन हटशनं म्हटलंय, की करत करत मशका. करणं हेच मशकणं. मशकणं आणण करणं या दोन गोष्ट्टी नसून त्या एकच आहेत. अमीत पुस्तकं कशी तनवडतो हे त्याला लाखो लोक जोडल्यागेल्यामुळे कळायला लागलं आहे. लोकांच्या खूप चांगल्या प्रततकक्रया येतात. अनेक लोक पुस्तकं पाठवतात. त्यामुळे लायब्ररी आपोआप वाढते. वाचकवगाशत ७५ टकवे स्स्त्रया अमृतच्या अ ॅपवर आहेत. त्यानंतर कॉलेजवयीन आणण इतर आहेत. आता इतरही अनेक लोक अमृतला मदतीसाठी पुढे येताहेत. अनेक भार्षांमधल्या पुस्तकांसाठीही लोक आज ववचारणा करताहेत. अमीत गोडसे अमीत गोडसे हाही बीई मेकॅतनकल ववर्षय घेऊन इंस्जतनअर झालेला तरूण. एका फ्रेंच कंपनीत तो काम करत होता. एके ददवशी याची गाठ मधमाशांशी पडली आणण मधमाशांच ंसंवधनश हेच त्याच्या आयुष्ट्याचं ध्येय कसं बनलं त्याची ही कहाणी! मधमाश्यांना न मारता त्यांचं पोळं उतरवणं त्याचं काम आहे. त्याची ‘बी बास्केट एंटरप्रायझसे प्रायव्हेट मलममटेड’ नावाची कंपनी आहे. मधमाश्यांचं पुनस्िाशपन तो करतो. अमृत जसा पुस्तकांमधून मधुसंचय गोळा करून वाचकांपयतश तो पोहोचवतो, त्याप्रमाणे अमीत मधमाशांचं आख्खं पुस्तक आपल्यासमोर उलगडून दाखवतो. अमीतनं स्वप्नातही कधी मधमाशांचा ववचार केला नव्हता. तो मुंबईतल्या एका कंपनीत काम करत होता. त्याला ते आयुष्ट्य रटाळ आणण कंटाळवाणं वाटत होतं, पण तरी तो ते करत होता. अमीतनं पुण्यात एक फलॅट ववकत घेतला होता. त्याच्या सोसायटीत मधमाशाचं एक पोळं होतं. ततिल्या लोकांनी ते काढण्यासाठी पेस्ट कंरोलच्या लोकांना बोलावलं आणण दुसर् या ददवशी अमीतला लाखो मधमाशांचा मरून पडलेला सडा बघायला ममळाला. अमीतला खूप वाईट वाटलं. आपल्याला मध हवा आहे पण मधमाशा नको आहेत या गोष्ट्टीनं तो खूप अस्वस्ि झाला. अमीतनं िोडा शोध घेऊन मधमाशांवरच ंप्रमशक्षण घेतलं. त्यावर आपणच काम केलं पादहजे असं त्यानं ठरवलं. मधमाशांना वाचवलं पादहजे या ध्यासानं तो कामाला लागला. अनेक आददवासी पाडयांमध्ये तो कफरला. मधमाशांना वाचवायच ंतंत्र तो मशकला. अनेक सोसायट्यांमध्ये तो कफरला आणण त्यानं लोकांना मधमाशांना मारू नका असं सांचगतलं. मधमाशांच्या अनेक स्स्पशीज असतात. त्याप्रमाणे त्यांना पोळ्यापासून कसं दूर करायचं याचे उपाय असतात. अमीतनं संपूणश भारतभर कफरून अनेक दठकाणच ेउपाय आणण स्वतःची काही तंत्रही मधमाशांच्या बाबतीत ववकमसत केली होती. अमीतनं जेव्हा चांगली नोकरी सोडली, तेव्हा त्याच्या आईला खूप वाईट वाटलं. कारण इतके ददवस त्यांच्या म्हणण्यानुसार तो ऐकायचा. तो इंस्जतनअर झाला होता. आणण एक चांगली नोकरी सोडून बसला होता. त्याच्या या कृतीनं त्याच्या नातेवाईकांनी तो वेडा झालाय असंच म्हणायला सुरुवात केली. अमीतची बहीण आणण वडील मात्र त्याला समजून घेत असत. मधमाशा संपल्या तर चारच वर्षाांत मानवजात नष्ट्ट होईल. मधमाशा नसतील तर पुनरूप्तादन होणार नाही. ते झालं नाही तर वनस्पती जगणार नाहीत. वनस्पती नसतील तर प्राणी जगणार नाहीत. मधमाशांचं जग खूप वेगळं आहे. झाडांचं आणण मधमाशांचं सहजीवन आहे, असं अमीत म्हणतो. अमीत हे काम करताना पोळं काढल्यावर अधाश त्यांना देतो अधाश तो ठेवतो. पोळं काढण्यासाठी हजार रुपये घेतले जातात. हा ममळालेला मध ववकलाही जातो. ववदभश, छत्तीसगढ, मध्यप्रदेश इिूनही मध गोळा केला जातो. पाच टन मधाची ववक्री सध्या अमीत करतो. अमीतचा हेल्पलाईन नम्बर आहे. त्याची वेबसाईट आहे. मधमाशा कुणाला हव्या असतील तर त्याही पुरवल्या जातात. आज पोळं काढताना मधमाशांना मारलं जात नाही. खरं तर अनेक लोक उत्तर प्रदेश आणण त्रबहार मधून येतात आणण मध म्हणून वेगळाच माल ववकतात. त्यावर कोणाचंही तनयंत्रण नाही. आज चांगल्या मधासाठी कुठला कायदा नाही. आज
तर प्रत्येक गल्लीबोळात मधाच्या बाटल्या ववक्रीला ठेवलेल्या ददसतात. त्यामुळे शुद्ध मधाची शंका तनमाशण होते. मधमाशा अमीतला चावत नाही कारण आता त्याच्या शरीरावर मधमाशांच्या चावण्यावर पररणाम होत नाहीत. मधमाशी एक ककंवा दोन चावल्या तरी ते माणसासाठी उपकारकच आहे. त्याचं कारण ववर्षामध्ये मेलेदटन नावाचा प्रकार असतो. यामुळे संधीवात होत नाही, पॅरेलेमसस होत नाही. कॅन्सरवर देखील मेलेदटन ववर्षयी संशोधन सुरू आहे. आज अमीतबरोबर सहा लोक काम करतात. आता लवकरच औरंगाबादला हा प्रकल्प सुरु होत आहे. अमीत आता इतर लोकांनाही मधमाशांचा मध कसा गोळा करायचा याच ंप्रमशक्षणही देण्याचं काम करतोय. आता महाराष्ट्रच नव्हे तर अमीतचं काम आता सीमा ओलांडून बाहेरही गेलं आहे. अमीतचा वाढददवस असल्यानं पुणे वेधतफे व्यासपीठावर केक आणून त्याचा वाढददवस खूप आनंदात आणण उत्साहात साजरा करण्यात आला.

सुंजय पुजारी ववज्ञान प्रसाराच ं काय श हेच आपलं जीवन ध्येय समजणार् या कर् हाडच्या संजय पुजारी या तरुणाला भारत सरकारनं राष्ट्रीय पुरस्कार देऊन सन्मातनत केलं. संजय पुजारी हा तरूण एमएस्सी झाला असून कर् हाडमधल्या दटळक हायस्कूलमध्ये ववज्ञानमशक्षक म्हणून कायशरत आहे. कर् हाडसारख्या दठकाणी या आदश शमशक्षकानं डॉ. कल्पना चावला ववज्ञान केंद्र उभं केलं आणण महाराष्ट्रातल्या मुलांना, मशक्षकांना, पालकांना ववज्ञानाकड ेकसं वळवलं याची ही गोष्ट्ट! जगण्याच्या सािशकाची लागली रे आस अशा गीतातल्या शब्दांचा अिश खूप महत्वाचा. ववज्ञानानं संजयच्या जगण्यात ती सािशकता भरली आहे. शहरी वातावरणापेक्षा वेगळ्या वातावरणातून संजय आला. ववज्ञानाची गोडी कशी लागली हे सांगताना संजयनं आपले आई-वडील दोघंही मशक्षक असल्याच ंसांचगतलं. संजयच ेआई-वडील कोल्हापूरजवळच्या गडदहंग्लज या गावात राहायचे. गावात चार चार ददवस लाईट गायब असायची. संजयच्या शाळेतले ववज्ञानमशक्षक प्रयोग करत ववज्ञान मशकवायच.े तसंच गावात ववज्ञानप्रदशनश करायच.े संजयला ते सगळं आवडायच ंआणण आपणही असं काहीतरी वेगळं करावं असं त्याला वाटायच.ं ददवाळीच्या सुट्टीत संजय ककल्ला करायचा. पाणी गडावर आणणं, गावात लाईट आणणं, जनरेटर तयार करणं, हे सगळं तो मन लावून करायचा. त्याचा ककल्ला बघायला सगळा गाव गदी करायचया. त्या वेळी गावात टीव्ही नव्हता, पण संजयनं मेनबत्तीच्या उष्ट्णतेवर टीव्ही तयार केला होता. त्या वेळी स्कायलॅब कोसळण्याची भीती जगभर पसरली होती, तेव्हा संजयनं स्कायलॅबचं एक मॉडेल तयार केलं होतं आणण आकाशकंददलासारखं ते लटकवून ठेवलं होतं. ते बघायलाही लोक गदी करायच.े संजय अभ्यासात हुशार असल्यानं त्याला पुढे मेडडकलला प्रवेश ममळाला. त्याला डॉकटर व्हायचं होतं. एकदा एका ममत्रानं त्याला ‘तुझ्यात एक चांगला मशक्षक दडलाय तू डॉकटर कशाल होतोस’, असं म्हटलं आणण संजयला ते पटलं. त्यानं हॉस्टेलवरून आपलं सामान उचललं आणण तो परत आला. ‘तू मेडडकलला गेला तरी बीएड होता येतं का बघ’ असं संजयच ेआई-वडील म्हणायच.े त्यामुळे त्याच्या परतण्यानं घरात ववरोध वगैरे झाला नाही. संजयनं आता ववज्ञान नीटपणे मशकायच ंअसं ठरवलं. त्यानं बीएस्सी केलं, नतंर एमएस्सी आणण बीएडही केलं. तो नाटकांमधूनही काम करायला लागला. ववज्ञानातली तत्वं वापरून वेगवेगळे उपक्रम करणंही चालूच असायचं. एकदा संजयनं एका झुरळाचं मॉडेल तयार केलं. त्याचे पंख, त्याच ेअवयव, त्याच ेपाय कसे काढले जाऊ शकतात हे मॉडलेद्वारे दाखवलं. ववज्ञान मशकवताना जेवढं सोपं करता येईल ते केलं पादहजे असं संजयला वाटतं. पद्मश्री अरववदं गुप्ता यांच्या म्हणण्यानुसार ‘प्रत्येक मुलाच्या डोळ्यातली स्जज्ञासा पुरवण्याचा प्रयत्न कर’, हे वाकय त्याच्यावर पररणाम करून गेलं. गडदहग्ंलजनंतर संजय कर् हाडला आला. ततिे त्यानं नारळाच्या झाडावर ककटकनाशकं कसे मारता येतील यावर उपकरण तयार केलं. नॅशनल सायन्स कॉग्रेससाठी त्याची तनवड झाली. संजयला ददल्लीला बोलावण्यात आलं. अटलत्रबहारी बाजपेयी त्या वेळी भारताचे पंतप्रधान होते. अब्दुल कलामांच्या हस्ते संजयचा सत्कार होणार होता. संजयनं अब्दुल कलाम यांचं अग्नीपंख वाचलं होतं. त्या गदीमध्ये अब्दुल कलामांच्या पाया पडला. त्यांनी त्याच्या गालावरून हात कफरवला. त्यांचा ऑस्कसजन जणूकाही आपल्या हृदयात भरला गेलाय असं त्याला वाटलं. हा यशवंतराव चव्हाण यांच्या गावचा तरूण आहे, असं अब्दुल कलामांना कोणीतरी सांचगतलं. तेव्हा तू पुढे काय करशील अशी अब्दुल कलाम यांनी ववचारणा केल्यावर संजयनं मी तुमच्या ममसाईलचं काम सवशत्र पसरवेन असं सांचगतलं. संजयच्या ववनंतीला मान देऊन दुसर् या ददवशी अब्दुल कलाम यांनी त्याला स्टेजवर बोलावून त्याच्यासोबत फोटो काढले. परतल्यावर आपण कर् हाडचे अब्दुल कलाम आहोत या िाटात संजयनं त्यांच्यासारखे कसे वाढवून कफरायला सुरुवात केली. त्याच्या मनानं कल्पना चावलाच्या दुघशटनेमुळे ततच्या नावानं वेध अवकाशाचा या नावानं जागोजागी व्याख्यानं करावीत असं ठरवलं. अब्दुल कलाम यांनी संजयला रॉकेट्सची काही मॉडले पाठवली संजयनं काही मॉडेल्स स्वतः तयार केली. संजय आपली शाळा करून गावोगाव कॉलेजेसमध्ये व्याख्यानं देत कफरू लागला. संजयची पत्नी आणण त्याच ेममत्र म्हणाले आपण कल्पना चावला ववज्ञान केंद्र उभारू. नोंदणीच्या वेळी कल्पना चावलाच ंना देण्यासाठी त्याला नकार देण्यात आला. मग तचे नाव आपल्या ववज्ञान केंद्राला द्यायच ंया चचकाटीनं संजयनं प्रयत्न सुरू ठेवले. त्यानं कल्पना चावलाच्या वडडलांना पत्रव्यवहार केला. एके ददवशी संजय, त्याची पत्नी आणण मुलं रेल्वेनं चकक त्यांच्या घरी पोहोचले आणण त्यांच्याकडून परवानगी ममळवली. सुरुवातीला दहा बाय दहाच्या खोलीत असणारं कल्पना चावला ववज्ञानकेंद्र आज ३००० स्कवेअर फूटच्या हॅालमध्ये आहे. दर रवववारी इिं मुलांना प्रयोग करायचं मशकवलं जातं. मुलं मॉडेल करून बघतात. कल्पना चावला ववज्ञान केंद्रामुळे कामाला स्िैयश प्राप्त झालं. संजयनं २०० प्रयोग या ववज्ञानकेंद्रात तनमाशण केले आहेत. हे प्रयोग खूप रंजक बनवले आहेत. त्याला संगीत आणण गाणी यांची साि ददली. ववज्ञानाच्या सहल काढायला सुरुवात केली. मुलांबरोबर पालकही केंद्रात यायला लागली. जादूचे प्रयोग दाखवून त्यामागचं ववज्ञान सांचगतलं जातं. आकाशदशनश, आकाश तनरीक्षण करण्यासाठी शुकाा्रचं अचधक्रमण झालं ते बघण्यासाठी मोहन आपटे यांच्याबरोबर नगरच्या चांदत्रबबी महालात जाऊन मुलाना शुक्र सूयाशवरून जात असताना प्रतयक्ष मुलांना दाखवलं. ववज्ञान कंटाळवाणं होऊ नये म्हणून मॉडेलची साि घेऊन संजय पुजारी ववज्ञान समजावून सांगतो. संजयच्या ववज्ञान केंद्रात डॉ. जयंत नारळीकर, सुरेश नाईक, दीपा देशमुख, अच्युत गोडबोले यांच्यासारखे ववज्ञानावर प्रेम करणारे लोक येतात. संजय पुजारीचे गुरू ववद्यासागर पंडडत वेधला संजयचं कौतुक करण्यासाठी खास आले होते.
न्यूटन, गॅमलमलओ आणण एडडसन अशा वैज्ञातनकांची भेट घडवणारा हा एक चचत्रपट संजयनं ३४ मुलांना घेऊन तयार केला. आणण यात या वैज्ञातनकानी मुलांशी केलेल्या चचाश दाखवल्या. या चचत्रपटात या वैज्ञातनकांबरोबर मुलंही प्रयोग करताना दाखवली आहेत. ववज्ञानवादी, वववेकवादी तरूण तनमाशण करून युवा तनमाशण करायचेत. ववज्ञानकेंद्र डडस्नेलॅडसारखं बनवायच ंसंजयच ंस्वप्न आहे आणण त्याला ते साकार करायच ंआहे. जयदीप पाटील मराठी ववज्ञान पररर्षदेचा ‘ववज्ञान सेवक’ पुरस्कार ममळवणारा जयदीप पाटील यानं जळगाव जवळच्या आपल्या गावाला ववज्ञानगाव बनवण्याचा ववडा कसा उचलला आणण ममशन नोबेल प्राईझ ही चळवळ कशी उभी केली त्याववर्षयीची ही गोष्ट्ट!………रसायनशास्त्र ववर्षय घेऊन जयदीपनं एमएस्सी केलं. जळगावपासून २६ ककमती अंतरावर कल्याणेहोळ हे जयदीपचं गाव. शेतकरी कुटुंबाच्या समस्या बरोबर घेऊनच जयदीप मोठा होत होता. श्रीमंतीची जी लक्षणं मानली जातात, टीव्ही पादहजे, फ्रीज पादहजे हे त्याच्या घरात काहीही नव्हतं. पण त्यामागची तत्वं, टीव्ही कसा चालतो, फ्रीजचं तंत्र काय हे समजून घेण्याचा प्रयत्न तो करायचा. लहान असताना एकदा कुणी नातेवाईक आजारी असताना एका तांत्रत्रकाला बोलावलं गेलं होतं. जयदीप तेव्हा लहान ना मोठा अशा अवस्िेत होता. जयदीपच्या भावानं त्या तांत्रत्रकाला सरळ बदडून काढलं. काही वेळानंतर तांत्रत्रक गयावया करत म्हणाला, दादा चार मदहन्यांपासून पाऊस नाही, शेतात मजुरी नाही. या कामातून मला पैसा ममळतोय म्हणून मी हे काम करतोय. ही घटना जयदीपच्या मनावर खूप मोठा पररणाम करून गेली. ददसतं तसं नसतं, आणण त्यापलीकडल्या असलेल्या जगाला समजून घ्यावं लागेल हे त्याला या प्रसंगातून समजलं. जयदीपची आई धाममशक वृत्तीची. मात्र ततनं कधी व्रतवैकल्या केलेली जयदीपनं बतघतलं नाही. ततला अन्नदान करायला आवडायच.ं अन्नदानाचा एकच धम शअसतो हे ततला वाटायच.ं वडील धाममकश नव्हते. पण आईला ववरोध करायच ेनाहीत. जयदीपला दोघांपैकी कोणाच ंऐकायच ंअसा प्रश्न पडायचा. अशा वातावरणात जयदीप दहावी पास झाला. त्याच्या आईला तो डॉकटर व्हावा असं वाटायचं. जयदीपलाही आपण हुशार आहोत असं वाटायचं. मात्र डोकयात हवा गेल्यान ं त्याला बारावीत ४६ टकके ममळाले. तो बीएस्सीलाही पात्र नव्हता. पण तालुकयाच्या दठकाणी प्रवेश ममळाला. बॉटनीच ेमशक्षक चांगले असल्यानं १०० पैकी ९३ गुण त्याला पडले आणण बाकी चार ववर्षयांत तो नापास झाला. त्याच वेळी ‘ककमयागार’ या अच्युत गोडबोले यांच्या पुस्तकानं त्याला एक नवा दृस्ष्ट्टकोन ददला. नरेंद्र दाभोळकरांची पुस्तकं जयदीपला आवडायला लागली. जयदीप स्पधाश परीक्षांसाठी मशकवण्याच ंकाम करायचा.

या सगळ्यांतून एके ददवशी अचानक ममशन नोबेलचा जन्म झाला. जयदीप तनयममत लोकसत्ता वाचायचा. दहा ऑकटोबर या तारखेला पेपर हातात घेतला, तेव्हा कैलास सत्यािी यांना शांततेच ंनोबेल पाररतोवर्षक ममळाल्याची बातमी त्यात होती. या बातमीन ं त्याला खूप आनंद झाला. पण एक ओळीनं त्याचं लक्ष वेधून घेतलं. सव्वाशे कोटी लोकसंख्या असलेल्या भारतासारख्या देशात ११ नोबेल ववजेते झाले आणण अमेररकेची लोकसंख्या ३५ ते ३८ कोटी असताना ततिे मात्र ३६८ नोबेल ववजेते असल्याची ती खतं व्यकत करणारी ओळ होती. जयदीपनंही आपली नाराजी व्यकत केली, तेव्हा जयदीपची पत्नी त्याला म्हणाली, इतर कोणाकडून काही करण्याची अपेक्षा करण्यापेक्षा तुम्हीच हे काम हाती का घेत नाही? जयदीपनं आता आपल्या कामातून ववज्ञानात काम करणारी मुलं तयार करायचं ठरवलं. आधी आपण लोकांमध्ये जागृती करायची या भावनेतून त्यानं ममशन नोबेल ही चळवळ सुरू केली. ज्या शाळेत आपण मशकलो ततिे आणण अनेक शाळांमधल्या मशक्षकांना नोबेल पाररतोवर्षक नेमकं काय असतं, ते का ददलं जातं याववर्षयी काहीच मादहती नसल्याच ंत्याच्या लक्षात आलं. अशी पररस्स्िती असताना नोबेल ममळवण्यासाठी मुलं तरी कशी तयार होतील हा प्रश्न त्याला पडला. यातूनच जयदीप शाळाशाळांमधून, कॉलेजेसमधून जायला लागला आणण नोबेल पाररतोवर्षकावर, ववज्ञानावर बोलायला लागला. मशक्षकांसमोर, ववद्यार्थयाांसमोर, पालकांसमोर त्याची व्याख्यानं सुरू झाली. संपूणश महाराष्ट्र कफरून पाचशेच्या वर व्याख्यानं त्यानं ददली. अचानक एके ददवशी त्याच ेएक मशक्षक त्याला म्हणाले, ‘जयदीप फकत बोलण्यानं तुला कुठलाही तनष्ट्कर्षश हाती येणार नाही. तुला काहीतरी सजशनशील काम करावं लागेल, तरच त्याचा चांगला तनकाल तुला ममळेल.’ त्यांच्या बोलण्याचा पररणामही जयदीपवर झाला आणण त्याच्या डोकयात ववज्ञानगावाच्या संकल्पनेनं जन्म घेतला. जयदीपच्या कल्याणेहोळ गावात ही संकल्पना राबवायच ं ठरवलं. जयदीपनं ववज्ञानवेडया १८ तरुणांना या कामासाठी एकत्रत्रत केलं. या सगळ्यांनी संपूणश गावात वैज्ञातनकांची पोस्टसश लावायला सुरुवात केली. न्यूटन, आईन्स्टाईन दूरच पण सीव्ही रामनलाही कोणी ओळखायचं नाही. गावात बॅनर लावताना एकानं सी.व्ही. रामन यांचा फोटो पाहून जयदीपला ववचारलं, ‘हा तुझ्या आजोबांचा फोटो आहे का.’ जयदीपनं त्यांना समजावून सांचगतलं. गावातल्या ८० ववजेच्या खांबावर सगळे वैज्ञातनक त्यांच ेशोध आणण मादहती झळकायला लागली. दुसर् या ददवशी गावात चचाश सुरू झाली. गावातली मुलं आपल्या घरात ही मंडळी कोण आहेत हे सांगायला लागली. जयदीपला चांगलं मशकवता येत असल्यामुळे मुलांना दर गुरुवारी जमा करायला सुरुवात केली. आपली मुलं चांगलं काहीतरी मोबाईल न खेळता, टीव्ही न बघता काहीतरी मशकताहेत या ववचारानं ते खुश झाले.

जयदीपनं ६० मुलांची सहल इस्त्रोला नेली. ततिं खरंखुरं रॉकेट बघून मुलं हरखून गेली. जळगाव स्जल्हयाच्या इततहासात स्वातंत्र्यानंतर इस्त्रोला गेलेली ती पदहली सहल होती. त्यामुळे सगळीकडे एकच चचाश सुरू झाली. जयदीपच्या घरात ३२ कोटीपैकी देवाददकाच ेफोटो होते. आपल्या मनात आपण या देवांना जागा देऊ असं आईला म्हटल्यावर आई म्हणाली तू काहीतरी पुस्तकात वाचतोस आणण घरात चधंगाणा घालतोस. जयदीप म्हणाला, हे फोटो घरातून तनघाले तर मी तुला ममकसर घेऊन देईन. ततचं काम हलकं होणार होतं. जयदीपनं ममकसर घरी आणला. घरातून सगळे देवाददकांचे फोटो बाहेर गेले. काही ददवसांनी जयदीपला मुलगा झाला. आपल्या नातवाला गोष्ट्टी सांगताना जयदीपची आई त्याला राजा आणण त्याच्या दोन राण्यांची गोष्ट्ट सांगायला लागली. इतकंच नाही तर गावातल्या भूत, चुडेल, वडावपंपळाचं झाड अशा गोष्ट्टी ती सांगायची. यातून कधीही अंधाराला न घाबरणारा जयदीपचा मुलगा ददवसा देखील एकटा कफरायला घाबरायला लागला. ही गोष्ट्ट जयदीपनं आपल्या आईच्या नजरेत आणून ददली. जयदीपची आई सहावी पास होती, पण ततला त्याच जुन्या गोष्ट्टी ठाऊक होत्या. ती गोष्ट्ट लक्षात येताच जयदीपनं ततला दीपा देशमुख यांची ‘जीतनयस’ मामलका आणून ददली. सुरुवातीला ततला न्यूटन वगेरे नावं उच्चारताच यायची नाहीत. मग ततनं त्यावर उपाय काढून एक माणूस असं म्हणत शास्त्रज्ञांच्या गोष्ट्टी सांगायला सुरुवात केली. आता जयदीपच्या घरात सगळे वैज्ञातनक आसपास आहेत. जयदीपची २००७ मध्ये जळगावला अच्युत गोडबोलेंची भेट झाली. त्यांच्या प्रोत्साहनामुळे त्यानं ववज्ञानावरचं पुस्तक मलदहलं आणण त्याच्या ६५ हजार प्रती ववकल्या गेल्या. या पुस्तकावर जयदीपनं त्याच्या आईचा फोटो पदहल्या पानावर होता. ततनं त्याच्या मशक्षणासाठी आपल ं मंगळसूत्रही ववकलं होतं. पुस्तक हातात पडल्यावर ती भरल्या अंतःकरणानं म्हणाली ‘मला आज तू सगळ्यात मोठा दाचगना ददलास.’ ग्रामीण भागात ररझल्ट ममळायला वेळ लागतो. कारण ततिे बदल लवकर स्वीकारला जात नाही. मात्र जयदीप अशाह वातावरणात चचकाटीनं काम करत राहणार आहे. आपल्या गावातल्या गावठाण जममनीवर भारतातलं पदहलं ववज्ञान संग्रहालय उभारण्याचं काम त्याला सुरू करायचं आहे आणण हेच त्याच ंस्वप्न आहे. संजय पुजारी आणण जयदीप पाटील यांच्या सहभागाचं ववज्ञानमयी सत्र सपंताना डॉ. आनंद नाडकणी म्हणाले, ‘शहरी भागात राहणारी मंडळी साधनसामग्री कशी नाहीत याची तक्रार आपण करतो. पण सगळ्या गोष्ट्टींचा अभाव असतानाही संजय आणण जयदीप यांनी त्याची तक्रार न करता अिकपणे ववज्ञानप्रसाराचा वसा घेतला आहे हे आपण सगळ्यांनी त्यांच्याकडून मशकण्यासारख ंआहे.’

नेहा सेठ
नेहा सेठ ही हररयाणा राज्यातली इंस्जतनयर झालेली तरूणी कबीरमय कशी होते हा ततचा प्रवास ततनं शेवटच्या सत्रात उलगडून दाखवला. नेहा ही राजस्िानी लोकसंगीताचे धडे महेशराम मेधावाल या आपल्या गुरूंकडून चगरवते आहे. तसंच लखनौ घराण्याचे अमीत मुखजी यांच्याकड ेततचं अमभजात संगीताचं मशक्षणही सुरू आहे. भारतभर भ्रमंती करणारी ही तरूणी म्हणजे एक आश्चयचश आहे. ततच्या सत्राच्या सुरुवातीला पल्लवी गोडबोले दहनं कबीराचं ‘मन लागो यार फककरी मे’ हे भजन गायलं. सगळं वातावरण भस्कतमय झालं. नेहाच ेआईवडील ववज्ञान ववर्षयाचचे ववद्यािी, त्यामुळे ततलाही ववज्ञानाची आवड होती. ती इंस्जतनअर झाली. मुंबईला येऊन ततनं कॉपोरेट क्षेत्रात नोकरी करायला सुरुवात केली. ततला त्या नोकरीचा कंटाळा आला. ददवसभराच्या व्यस्ततेमुळे ददवस कधी सुरू होतो आणण रात्र कधी संपते हेच ततला कळायचं नाही. दोन वर्षाांनी ततनं आपल्या या नोकरीचा राजीनामा ददला. नेहाला आपल्याला काय करायचं हे ठाऊकच नव्हतं. १४ वर्ष ांशाळेच ेआणण त्यानंतरच े४ वर्षश कॉलेजच े मशकूनही मला आजही कळत नाही मला काय करायचंय या ववचारानं नेहा अस्वस्ि झाली. मग त्या तारुण्याच्या जोर्षात ततन ंमशक्षणावर काम करायच ंठरवलं. ततनं टाटा सोशल सायन्सेस इन्स्ट्तयूटमध्ये एमएचं मशक्षण ततनं घेतलं. कफलॉसॉफी, चाईल्ड सायकॉलॉजी वगेरे ववर्षयांच्या मशक्षणातून नेहाला स्वतःचा शोध लागायला सुरुवात झाली. आता आपण आपल्यात बदल कसा करायचा यावर नेहाचा ववचार सुरू झाला. दोन वर्षाशनंतर एमए झाल्यावर ततनं सहा मदहने गणणत हा ववर्षय शाळेमध्ये मशकवायला सुरुवात केली. मुलांबरोबर मैत्री करत ततनं खूप चांगल्या पद्धतीनं काम सुरू केलं. पण हाही आपला अंततम टप्पा नाही हे ततला कळलं. ततनं भावाच्या
व्यवसायात मदत करायला सुरुवात केली. ततनं आठ वर्षां मुंबईत तो व्यवसाय केला. लग्नही त्या वेळी केलं. नेहानं त्यानंतर ध्यानधारणा करायला सुरुवात केली. ततला आपल्या मनात डोकावायची संधी यातून ममळाली. नेहानं संगीत कधी मशकलं नव्हतं. पण या दरम्यानं ती संगीताकडे आणण कबीराकडे, संतसादहत्याकड ेवळली. ततला लोकसंगीत ऐकायला आवडायला लागलं होतं. आपण ककती वर्षां जगणार आहोत असा प्रश्न एके ददवशी ततच्या मनात आला. जगू ककती माहीत नाही पण आपल्याला मरताना आपलं काही करायच ंरादहलंय असं वाटायला नको असं ततला वाटलं. आपण जे करतोय ते आपल्याला त्या गोष्ट्टीकड ेनेणारं आहे का हा ववचार नहेाच्या मनात आला. ततच ंअंतमनश ततच्याशी बोलायला लागलं. ततला जे कळत नव्हतं, त ेततला कबीर सांगायला लागला, ते ततला मीरेच्या भजनातून कळायला लागलं. आपल्यासाठी कसं जगायचं, आपल्यासाठीच कसं गायच ंहे ती मशकली. नेहा जेव्हा भजन गाते, तेव्हा ती आपल्यामध्ये इतकी एकरूप होऊन जाते की बाह्यजगाचं भानच ततला उरत नाही. नेहाकड ेबघताना मला मीरा कशी असेल याच ंचचत्रच उभं रादहलं. इतकी तल्लीनता, इतकं एकरूप होणं आणण स्वतःलाही ववसरणं कसं शकय असू शकतं असा प्रश्न इतके ददवस पडायचा. पण नेहानं या प्रश्नाचं उत्तर ततच्या जगण्यातून ददलं होतं. दोन ददवसांचं पुणे वेध खूप काही भरभरून देत संपलं. या दोन ददवसांत डॉ. आनंद नाडकणी यांचं अचाट काम आणण सळसळता उत्साह आणण केवळ मुलंच नाही तर आबालवृद्धांनी अिशपूणश जगावं यासाठीची त्यांची धडपड मला पुन्हा त्यांच्याकडे खेचत रादहली. मी त्यांच्यापुढे नतमस्तक झाले. पुणे वेधचे दीपक पळशीकर आणण त्यांची आख्खी टीम यांच ेपररश्रम सािकशी लागले होते. पुणे वेधमध्ये सहभागी झालेले दहा लोक वेगवान प्रवाहाबरोबर आले आणण त्यांच्याबरोबरच ओढत घेऊन गेलेत असंच वाटत रादहलं. आनंद मशंदेनं हत्तीकडे बघण्याची एक नवी दृष्ट्टी ददली, तर तुर्षारनं स्जराफाचं अनोखं जग उलगडून दाखवलं. अमृत देशमुखचं पुस्तकवेड स्वतःपुरतंच न राहता तो जगाला पुस्तकवेड लावू इस्च्छतो तेव्हा त्याच्यातला आत्मववश्वास आणण प्रयत्न मोहवून गेले. अमीत गोडसेचा मधमाशांना जगवण्याचा आटावपटा भूतदयेची जाणीव मनाला करून गेला. सांरग गोसावी आणण यास्स्मन युनूस यांची काश्मीर आणण भारत यांच्यातला दुवा बनण्याची गोष्ट्ट स्स्तममत करून गेली. तर शारदा आपटे ही साध्या सुती साडीतली स्त्री मला एक परीच वाटली. ततचे अदृश्य पंखही मला ददसले. अशकय हा शब्द आपल्या डडकशनरीतून काढून टाका असंच ती प्रसन्नपणे म्हणत होती. संजय पुजारी आणण जयदीप पाटील यांचं ववज्ञानवेड लोकांमध्ये वैज्ञातनक दृस्ष्ट्टकोन तनमाशण करत जगण्याचा सुंदर मागश दाखवताना ददसत होतं. नेहामधली मीरा प्रेम कसं करावं, भकती कशी करावी आणण स्वतःचा शोध कसा घ्यावा हे ततच्या तल्लीनतेतून सांगत होती. या सगळ्यांनी आपल्या प्रवासातल्या अडिळयांचा बाऊ न करता आपला माग शआनंददायी तर बनवलाच, पण इतरांनाही तो खुला करून ददलाय. त्यांच्या झपाटलेपणातून जाणतेपणापयांतचा झालेला प्रवास रोमांचचत करून गेला, पण जगण्याच ंएक नवं भानही देऊन गेला. नेहाच्या भजनाबरोबरच वेधचं दोन ददवसांचं सत्र संपलं. पण पुढल्या वेधची प्रतीक्षा करण्याच े वेध देत! दीपा देशमुख, पुणे deepadeshmukh7@gmail.com

Leave your thought